رده بندی سنی فقط یک عدد روی پوستر نیست / بررسی چالش‌ها و ضرورت‌ها

حامد جعفری دبیر سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان و مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی درباره تجربه خود از رده‌بندی سنی آثار در خارج از ایران گفت: در سال ۲۰۱۶ برای مذاکره با یک شرکت درباره محصول تولیدی خود به روسیه سفر کردیم. در آن جلسه ابتدا فیلم مورد پسند طرف خارجی قرار گرفت اما بعد مخالفت کردند. ماجرا این بود که در شخصیت اصلی در مسیر قصه با چاقو زمین را می‌کند. شرکت خارجی با دیدن این صحنه به ما گفت استفاده از اجسام نامناسب کودکان در پروتکل‌شان ممنوع است و نمی‌توانند فیلم را خریداری کنند.

وی با اشاره به ناآگاهی نسبت به شاخص‌های رده ‌بندی سنی ادامه داد: گاهی برخی تولیدکنندگان نمی‌دانند مبنای رده‌بندی سنی چیست و این تصمیم بر چه اساسی گرفته می‌شود. اگر ذی‌نفعان این حوزه از اتفاق‌هایی که در لایه حاکمیتی رخ می‌دهد اطلاع نداشته باشند، نمی‌توانند خود را با این ضوابط تطبیق دهند. جعفری افزود: اگر ملاحظات در این زمینه اعلام شود، اکثر تولیدکنندگان محتوا آن را رعایت می‌کنند. ترکیبی از اطلاع‌رسانی به ذی‌نفعان، مشاوره و رگولاتوری می‌تواند در این زمینه نتیجه مؤثری داشته باشد. دبیر سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان اظهار کرد: اخیراً در شورای عالی سینما، کارگروه تخصصی خانواده تصویب شد که بنیاد سینمایی فارابی متولی آن است و می‌توان پیشنهادها، راهکارها و توصیه‌های مربوط به رده‌بندی سنی را در این مجموعه مورد بررسی قرار داد.

وی همچنین با تأکید بر سیاست‌گذاری در این حوزه عنوان کرد: اگر برای حوزه کودک فکر و سیاست‌گذاری نشود، در بیرون از مرزها برای آن تصمیم‌گیری خواهد شد و در نهایت شاهد نتایج مخرب آن خواهیم بود. سپس مژگان زرگر مدیر پردیس سینمایی نیایش مال با ذکر مثال‌هایی از واکنش مخاطبان فیلم‌ها عنوان کرد: ما نمی‌توانیم سدی برای بچه‌ها و خانواده‌ها شویم که برخی فیلم‌ها را نبینند، اتفاقاً گاهی خود خانواده‌ها اصرار دارند آثار خشن را در کنار فرزندانشان ببینند. وی افزود: تلاش داریم فیلم‌ها را به گونه‌ای برای اکران هماهنگ کنیم تا کودکان به تماشای آثار مناسب سن خود بنشینند، اما گاهی با دیدن اعداد رده‌بندی روی آثار مشتاق می‌شوند فیلم‌های مناسب بزرگسال را روی پرده ببینند و ما هم نمی‌توانیم مانع شویم.

رده‌بندی سنی فقط یک عدد تبلیغاتی نیست!

در ادامه عباس احمدی‌نیا مدیرکل فناوری اطلاعات و ارتباطات اندیشمند آریا و از مدیران سینما شهر نیز در این جلسه گفت: اعدادی که برای رده بندی سنی در سامانه سمفا برای فیلم‌ها نوشته می‌شود گاهی ملاحظاتی دارد. مثلاً برای یکی از فیلم‌ها اصراری بود که این محدودیت سنی مورد توجه قرار بگیرد. وی با تأکید بر شفاف‌سازی نسبت به این ماجرا عنوان کرد: در حال حاضر ۷۰ درصد بلیط فروشی سینمای ایران از طریق سامانه‌های آنلاین است و باید این عدد رده بندی سنی برای مخاطب به خوبی تبیین شود. اگرچه در برخی سامانه‌ها از همان ابتدا برخی آثار تفکیک می‌شوند، با این حال باید دستورالعملی باشد که این رده‌بندی سنی فقط یک عدد گوشه پوستر نباشد و حتی در اپلیکیشن‌های مرتبط با کودکان و نوجوانان درخصوص این آثار و فیلم‌های مناسب کودکان و نوجوانان اطلاع‌رسانی شود.

سپس سیدعلی طباطبایی‌نژاد مدیرعامل موسسه شهر فرنگ درخصوص لزوم تغییر در سیستم رده‌بندی آثار نمایشی اظهار کرد: در حال حاضر بحث رده‌بندی سنی فیلم‌ها در کنار پروانه نمایش و مجوز اکران قرار گرفته و یک شأن حاکمیتی پیدا کرده است. در حالی که این مسئله یک نیاز در خانواده‌ها محسوب می‌شود. به نظرم باید این موضوع از پروانه نمایش جدا شود و گروهی دقیق‌ و تخصصی وارد این حوزه شوند. وی اضافه کرد: ما در حوزه انیمیشن اثری داشتیم که خانواده‌ها در حین تماشای فیلم از سالن خارج شدند و اعتراض کردند که چرا درباره سکانس ترسناک و ملتهب آن انیمیشن توضیحی داده نشده است. این صحنه شاید از نظر عزیزانی که در بخش پروانه نمایش کار می‌کنند منع قانونی ندارد اما از نظر خانواده‌ها ایراد دارد. به نظرم باید رده‌بندی سنی را تخصصی‌تر نگاه کرد و آن را از پروانه نمایش جدا کرد. وی افزود: تا وقتی صاحبان آثار روی اعداد رده بندی سنی کار تبلیغاتی کرده و بیشتر سوءاستفاده می‌کنند، شرایط موجود تغییر نمی‌کند. در کشوری مثل آلمان معلمان، روانشناسان کودک، خانواده‌ها و پدر و مادرها کار رده‌بندی فیلم‌ها را انجام می‌دهند و این ترکیب روی رده‌بندی دقیق آثار تاثیر دارد.

دوبله‌های مخصوص بزرگسالان برای کارِ کودک

در ادامه مصطفی ری‌پور مدیرعامل پلتفرم دیجیتون که محتوای اختصاصی کودکان را عرضه می‌کند، عنوان کرد: مخاطب آثار ما هم خانواده‌های مذهبی هستند که برایشان مهم است محتوای داخل پلتفرم به استانداردهای مذهبی نزدیک‌تر باشد و هم خانواده‌های دغدغه‌مند که نگران محتوایی هستند که فرزندشان تماشا می‌کند. به دلیل این دغدغه ها، ما در پلتفرم خود سکانسی نداریم که حتی یک قطره خون از دماغ کاراکتری بیاید. وی با اشاره به اهمیت دوبله توضیح داد: در میان آثار خارجی برخی دوبلورها هستند که که فیلم‌ها را با ادبیات مناسب بزرگسالان دوبله می‌کنند. خود این ادبیات هم به نظرم نیاز به رده‌بندی سنی دارد چون گاهی محتوای آثار را تغییر می‌دهد و فیلم‌ها دیگر یک اثر مناسب کودک و نوجوان به حساب نمی‌آیند.

رسیدن به یک زبان مشترک در ادامه این نشست حسن قاسم‌زاده مدیر سابق مؤسسه «کدومو» گفت: این مجموعه با دغدغه رسیدن به یک زبان مشترک رسانه‌ای شکل گرفت و ما در ادامه، بحث ارزیابی، توصیف و توصیه‌گری نسبت به آثار را لحاظ کردیم. رده‌بندی سنی به معنای ممنوعیت نیست و صرفاً توصیه در این زمینه موضوعیت دارد. وی با تأکید بر ضرورت تعیین یک مرجع مشخص برای رده‌بندی سنی آثار اظهار کرد: باید مشخص شود نهاد تعیین‌کننده رده‌بندی سنی در ایران کدام است و این موضوع در ساختار حکمرانی چگونه باید دیده شود. در سینمای آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، روندهای مشخصی در این زمینه وجود دارد، اما در ایران هنوز وضعیت نامشخص است. قاسم‌زاده افزود: در پلتفرم‌های فروش بلیت موضوع رده‌بندی سنی دیده نمی‌شود و حتی روی برخی از پوستر فیلم‌هایی که برای فروش عرضه می‌شوند نیز این موضوع درج نمی‌شود. وی تأکید کرد: باید مشخص شود استاندارد رده‌بندی سنی چیست. البته ارزیابی رده‌بندی سنی در کدومو بر اساس معیارهای مشخص انجام می‌شود و شیوه‌نامه‌های آن نیز موجود است. وی ادامه داد: اگر در کشور چندین مرجع صاحب‌نظر در خصوص رده‌بندی سنی فعالیت کنند، روند این کار با اختلال مواجه خواهد شد. در بخش دیگری از نشست مژگان زرگر مدیر پردیس سینمایی نیایش‌مال، نیز عنوان کرد: اگر روان‌شناسان حوزه خانواده و کودک درباره فیلم‌ها نظر دهند، می‌توانند به مخاطب برای انتخاب آثار کمک کنند.

برخورد حقوقی با مشکل رده‌بندی سنی صابر اکبری خضری معاون راهبردی حوزه هنری کودک و نوجوان نیز با اشاره به بررسی‌های انجام‌ شده در این حوزه گفت: مؤسسه امید و حوزه هنری کودک و نوجوان، با گروه‌های مختلف زیست‌بوم این حوزه و گروه‌هایی نظیر تولیدکنندگان، خالقان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان در ارتباط است و به این نتیجه رسیده که هر کدام از این گروه‌ها اقتضائات خاص خود را دارند. مثلاً در خصوص مسئله نظام رده‌بندی سنی هنوز الزامات اجرایی آن مشخص نشده و این موضوع قابل بحث است. گاهی غلبه رویکردهای حقوقی در این زمینه وجود دارد و با رویکردی مکانیکی مواجه هستیم. اگر نتوانیم این مسئله را با رفتار فرهنگی و اجتماعی تعریف کنیم، با مشکل مواجه می‌شویم. وی با طرح پرسشی درباره سازوکارهای این مبحث گفت: چه الگوها و سازوکارهایی می‌توان تعریف کرد که این موضوع به مسئله خود مصرف‌کننده تبدیل شود و صرفاً موضوعی قانونی و حقوقی محسوب نشود؟ باید توجه شود که با چه سازوکارهای میانجی می‌توان مزیتی برای تولیدکننده در جهت حمایت از قانون رده‌بندی سنی خلق کرد. اکبری خضری در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: مشکل اصلی رده‌بندی سنی این است که با آن برخورد حقوقی صورت می‌گیرد ولی باید به مزیت‌های اقتصادی، سرمایه نمادین و سرمایه اجتماعی تولیدکننده، پخش‌کننده و مصرف‌کننده نیز توجه شود.

لزوم سرمایه‌گذاری برای اقدامات اجرایی سید آرش وکیلیان مدیرکل ساماندهی حکمرانی مرکز ملی فضای مجازی نیز در ادامه نشست اظهار کرد: پس از تصویب نظام‌نامه رده‌بندی در همکاری با پلتفرم‌ها و سکوها و ناشرهای محتوای کودکان و نوجوانان، مجموعه کارهایی انجام شد که متأسفانه برخی اهداف به سرانجام نرسید. در این مدت محتواها دسته‌بندی شد و براساس شاخص‌های مثبت و منفی، مجموعه‌ای را در وزارت فرهنگ تعیین کردیم و شهریور ۱۴۰۱ به عنوان یک مدل توصیه‌ای و معیار و چارچوب همه آثار رونمایی شد. وی ادامه داد: در شورای عالی فضای مجازی هم در دو دولت سندی تنظیم شد که متأسفانه اجرایی نشد. مثلا در حوزه دوبله به علت حجم بالای آثار دیدیم امکان دسته‌بندی وجود ندارد و چون همه چیز به حوزه ساترا و ارشاد مربوط می‌شد، توسعه این کار عملی نشد. به یک سرمایه‌گذاری قابل توجه نیاز بود تا با یک دستیار هوشمند پروژه انجام شود. در ادامه نیز جلساتی در وزارت دادگستری تشکیل شد و لایحه‌ای مکمل قانون حمایت از کودکان و نوجوانان اضافه شد که البته هنوز تصویب نشده است. وکیلیان در بخش دیگر اضافه کرد: درخصوص اینکه رده‌بندی توسط چه گروه و افرادی انجام شود برنامه‌های مشخصی وجود دارد. در اصل ما این اجزا را کامل دیدیم ولی این طرح‌ها در حد ایده باقیمانده است و اجرا نشده‌اند. سپس زهرا شیعه معاون دفتر نظارت بر عرضه و نمایش فیلم سازمان امور سینمایی و سمعی و بصری اظهار کرد: دستورالعمل رده‌بندی سنی وجود دارد، اما گویا به بسیاری از مراکز ابلاغ نشده و دوستان از وجود آن بی‌خبر هستند. تنها در پروانه نمایش، موضوع رده‌بندی سنی اعمال شده و به سینماداران اعلام می‌شود، اما نظارت پسینی نیز وجود ندارد. محدثه افضلی مدیر آموزش و فرهنگسازی ساترا نیز با اشاره به تجربه صداوسیما در زمینه رده‌بندی سنی گفت: در صداوسیما، در سال ۱۳۹۷ و در معاونت فضای مجازی، موضوع رده‌بندی سنی به چارچوبی رسید و به‌صورت کتابچه منتشر شد. در این کتابچه، شاخص‌های محتوایی و برچسب رده‌بندی سنی با جزئیات تعیین شده است. او ادامه داد: مطابق با دستورالعملی که در نظر گرفته شد پس از بررسی اپراتور، سامانه در خصوص رده‌بندی سنی نظر می‌دهد. این موضوع در حوزه پایش ساترا همچنان مورد تأکید است. در رده‌بندی سنی، یک برچسب به‌ عنوان شاخص وجود دارد.

سپس حسن میثمی مدیرکل توسعه فناوری‌های نوین وزارت ارتباطات ضمن تشکر از برگزاری این نشست گفت: خوشبختانه بنیاد سینمایی فارابی موضوع مهمی را دستمایه برگزاری این نشست قرار داده است. امیدوارم موضوع رده‌بندی سنی به‌صورت یک دغدغه جدی مورد توجه قرار گیرد. اما اگر ایده‌آل‌گرایانه به موضوع نگاه نمی‌کردیم، سند تسهیم تاکنون اجرایی شده بود و به نتیجه رسیده بود. ایده‌آل‌گرایی‌های اعمال‌شده باعث شد این سند با وجود دستور رئیس‌جمهور متوقف شود. در آن زمان، ما آمادگی لازم برای اجرای این دستورالعمل را داشتیم و همچنان در تلاش هستیم تا شاید به شکلی دیگر و در مقیاسی محدودتر، این دستورالعمل را اجرایی کنیم. میثمی افزود: زیست‌بوم مربوط به فیلم‌های کودک و نوجوان که نیاز به اعمال رده‌بندی سنی دارند، دارای گستره محدودی هستند. ما نمی‌توانیم در این زمینه به اجبار متوسل شویم. به عقیده من، باید مشورت و قید اختیار در موضوع رده‌بندی سنی مورد توجه قرار گیرد. او با تأکید بر ضرورت ایجاد سازوکارهای مشاوره‌ای اظهار کرد: به‌ شدت نیاز به ایجاد بازوهای مشاوره‌ای داریم و این اتفاق می‌تواند به نتایج مثبتی منجر شود. مدیرکل توسعه فناوری‌های نوین وزارت ارتباطات در ادامه گفت: سیاست ما در حوزه صیانت از کودک این است که حمایت‌هایی را انجام دهیم تا پروتکل‌های در نظر گرفته‌ شده در این زمینه توسط بخش خصوصی اجرایی شود.

زهرا روشندل مدیر برنامه های جنبی جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان در یک جمع بندی درباره این نشست عنوان کرد: رده‌بندی سنی را نمی‌توان صرفاً در مرحله تعیین یک رده یا درج یک عنوان خلاصه کرد بلکه اثربخشی آن به هماهنگی و همراهی مجموعه‌ای از عوامل، از سیاست‌گذاری و تولید تا پخش، اکران، فروش بلیت و عرضه برخط، وابسته است. وی اضافه کرد: آنچه در این نشست اهمیت داشت، شنیدن دیدگاه‌های بخش‌های مختلف این زنجیره و توجه به چالش‌هایی بود که هر یک از فعالان و نهادهای مرتبط در مسیر اجرا با آن مواجه‌ هستند. روشن است که برای رسیدن به یک سازوکار مؤثر، علاوه بر چارچوب‌های سیاستی، به گفتگوی مستمر، تقسیم مسئولیت روشن و توجه به اقتضائات اجرایی نیاز داریم. فارابی در چارچوب مأموریت‌ها و اختیارات خود، برگزاری جلسات تخصصی و پیگیری موضوع با حضور بخش‌های مرتبط را در دستور کار قرار خواهد داد. روشندل اظهار کرد: امیدواریم این گفت‌وگو، آغازی برای بررسی‌های دقیق‌تر این زیست بوم و شکل‌گیری پیشنهادهای عملی در زمینه ارتقای رده‌بندی سنی باشد؛ موضوعی که در نهایت، هدف آن کمک به دسترسی ایمن‌تر، آگاهانه‌تر و متناسب‌تر کودکان و نوجوانان به آثار سینمایی و تقویت نقش خانواده‌ها در این مسیر است. در پایان، بنا شد اعضای جلسه، دیدگاه‌ها و پیشنهادهای صنف، مجموعه یا نهاد متبوع خود را در این زمینه به بنیاد سینمایی فارابی ارائه کنند تا این دیدگاه‌ها در ادامه بررسی‌ها مورد استفاده قرار گیرد. حامد جعفری مديرعامل بنیاد سینمایی فارابی و دبیر سی‌وهشتمین جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان، سیدعلی طباطبایی‌نژاد مدیرعامل موسسه شهر فرنگ، حسن قاسم‌زاده مدیرعامل اسبق پلتفرم «کدومو» و فعال فرهنگی حوزه کودکان، عباس احمدی‌نیا مدیرعامل فناوری اطلاعات و ارتباطات اندیشمند آریا، سید آرش وکیلیان مدیرکل ساماندهی حکمرانی مرکز ملی فضای مجازی، مژگان زرگر مدیر پردیس سینمایی نیایش مال، مصطفی ری‌پور مدیرعامل دیجیتون، حسن میثمی مدیرکل توسعه فناوری‌های نوین وزارت ارتباطات، صابر اکبری خضری معاون راهبردی حوزه هنری کودک و نوجوان، زهرا شیعه معاون دفتر نظارت بر عرضه و نمایش فیلم سازمان امور سینمایی و سمعی بصری، محدثه افضلی مدیر آموزش و فرهنگسازی ساترا از حاضران در این نشست بودند که به مدیریت زهرا روشندل برگزار شد.