روايتگري در سينماي ايران را تاليف کنيم

سخت ترين ترجمه‌ها مربوط به سينما است شهبازي خطاب به مترجم اين اثر ادبي با اشاره به ترجمه کتاب‌هاي متعدد در حوزه روايت شناسي در حال حاضر پرسيد: درحوزه روايت شناسي آثار متعددي ترجمه شده اما زماني که شما اين کتاب را ترجمه مي‌کرديد تا اين حد کتاب وجود نداشت و به دانش روايت شناسي پرداخته نشده بود. چه جذابيتي براي ترجمه اين اثر وجود داشت؟ طباطبايي اظهار کرد: رشته من مترجمي زبان انگليسي بود و روزي مقاله‌اي درباره اقتباس سينما از رمان براي ترجمه به من داده شد که مورد توجه قرار گرفت و اين مقاله در فصلنامه فارابي منتشر شد. وي درباره فرايند ترجمه يادآور شد: رشته من سينما نبود و براي اولين مقاله‌اي که مي‌خواستم ترجمه کنم متون سينمايي را خواندم و با خودم شرط کردم مقاله‌اي که گفتم را ترجمه نکنم مگر اينکه چند کتاب در حوزه سينما مطالعه کنم. اين مترجم تاکيد کرد: در آن ايام در دوران سربازي بودم و اين کتاب‌ها از جمله کتاب پرويز دوايي را مطالعه کردم و تا حدي با زبان سينما آشنا شده و مقاله را ترجمه کردم. در ادامه مقالات بيشتري با ترجمه من، در فصلنامه فارابي چاپ شد. طباطبايي ادامه داد: چند کتاب پس از ترجمه مقالات، براي ترجمه به من پيشنهاد شد و از اين کتاب به رغم سختي خوشم آمد و پس از ترجمه آن باز متون سينمايي را مطالعه مي‌کردم.

وي عنوان کرد: سخت ترين ترجمه‌ها متعلق به سينما است و سينما متشکل از فلسفه و نشانه شناسي و موسيقي و حتي کوانتوم است. در نقد فيلم منتقدان از همه چيز براي بررسي يک اثر استفاده مي‌کنند در نتيجه ترجمه متون نظري سينما بسيار دشوار و سخت ترين متون نظري مربوط به سينما است. طباطبايي ادامه داد: سال 70 قرار داد ترجمه اين کتاب را امضا کرديم و در ترجمه اين کتاب چيزهاي بسياري آموختم و پيش از ترجمه اين کتاب 20 مقاله ترجمه کرده بودم. براي ترجمه يک شرط مهم است که بايد زبان خارجي را خوب بدانيم و متون زيادي را مطالعه کرده باشيم. زبان مقصد را نيز بايد بي نهايت خوب بدانيم. مترجم کتاب پديدار شناسي سينما تصريح کرد: به جوانان توصيه مي‌کنم به بيراهه نروند و براي روي آوردن به ترجمه صرفا تاريخ بيهقي نخوانند؛ بايد متون امروزي را بخوانند و بهترين کتاب در اين زمينه سير حکمت در اروپا است که اولين مواجهه زبان فارسي با عالم مدرن است و محمد علي فروغي از پس آن خوب برآمده است. به گفته وي، کتاب روايت در سينما يکي از بهترين کتاب‌هايي است که ياد مي‌دهد چگونه بخوانيم. کتاب‌هاي ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد و مترجمان و نويسندگان خوبي داريم، محمد قاضي، ابوالحسن نجفي و نجف دريا بندري از جمله اين مترجمان هستند که بايد اين ها مطالعه شود. مترجمي به تلاش و ممارست بسياري نياز دارد و مترجمي چيزي جادويي نيست. طباطبايي در ادامه تاکيد کرد: ديويد بُردول مخاطب را در نظر مي‌گيرد که در ذهن او داستان چگونه شکل مي‌گيرد. در زبانشناسي اکثر دستور نويسان وقتي عناصر جمله از جمله فاعل و مفعول را مي خواهند تعريف کنند از گوينده شروع مي‌کنند .سنتي داريم که سيبوي بنيان گذاشته و او هم ديدگاه بُردول را دارد. در زبانشناسان جديد نيز بن ديويس نيز مقوله‌هاي زبان را از ديدگاه مخاطب بررسي مي‌کند.

وي ادامه داد: من PRESENTATION را به بازنمايي ترجمه کردم. در جايي ديدم بايد از روايتگري استفاده کنم اما اسم مصدرها در فارسي، عربي و انگليسي مي تواند به عمل و محصول عمل اشاره کند. به عنوان نمونه کلمه ترجمه گاه منظور عمل، محصول عمل است. Translation همين کارکرد را در انگليسي دارد. کلمه روايت چنين وضعيتي دارد و به محصول و عمل اشاره مي‌کند .در فارسي کلمه تقاطع و يا مقاومت نيز چنين شباهتي دارد. روايتگري البته قطعا به عمل اشاره مي‌کند و روايت به عمل و محصول اشاره دارد. به همين دليل در ترجمه جايي مجبور بودم از روايتگري استفاده کنم. طباطبايي همچنين گفت: اين کتاب بسيار دشوار بود و با توجه به کتاب‌هايي که در آن زمان در فارسي وجود داشت، مطالعه کردم. وي با بيان اينکه ترجمه مانند نظريه پردازي و اجتماعي است توضيح داد: بعد از اينکه لوازم مورد درک يک کتاب را فراهم کردم يک بار کتاب را مي خوانم و سپس ترجمه مي‌کنم. در بخش هايي در ترجمه مي‌رسيم که مبهم است و من در ترجمه آن را رها مي‌کنم و بسياري از مسائل مانند فيلم در طول کار روشن مي‌شود . بيش از 80 درصد مشکلات حل شده و جاهاي خالي را پر مي‌کنم. وي يادآور شد: جلد دوم کتاب در روشن کردن جلد اول بسيار مهم است و نظريه پردازي هاي جلد اول به صورت مصداقي در جلد دوم مطرح مي‌شود. مترجم کتاب روايت در فيلم داستاني يادآور شد: کتاب نظري و پيچيده است و نيازمند معلم است. من ترجمه را فرآيندي اجتماعي مي‌دانم. دهه 70 در ايران سطح دانش سينمايي ما منجر به ترجمه اين کتاب شد و کمک هاي زيادي براي ترجمه اين اثر گرفتم. ادراک روايت سينما دکتر شهبا از مترجمان و کارشناس حوزه روايتگري سينما نيز در اين نشست درباره کتاب روايت در سينما توضيح داد: اين کتاب بسيار مهم است. روايت در فيلم داستاني اولين کتاب نظري سينما است که چارچوب تئوريک دارد و بر اساس ديدگاه نئو فرماليسمي است که بُردول و کريستين تامسون با يکديگر وضع کردند که نخستين نمونه‌هاي ديدگاه‌هاي شناختي در سينما است و اين نوع مطالعه‌ها در سينما زودتر از ديگر حوزه‌ها شروع شد. وي افزود: اين اولين کتاب شناخت گرايي در زمينه ادراک روايت سينما است. بحث نويسنده اين نيست که چگونه روايت سينمايي ايجاد کنيم بلکه ديدگاهش زيبايي شناسانه استاتيکي است. اين دکتراي روايت شناسي فيلم تاکيد کرد: نئوفرماليستي که ما مي‌شناسيم مربوط به سال 1985 است و ديدگاه تامسون و بُردول نيز ديگر اين نيست. ديدگاه شناختي آنان در آن زمان ادراکي است يعني تماشاگر از سينما چه در ذهن دارد که مي تواند فيلم را بفهمد و سرنخ ها و علامت‌هايي در فيلم وجود دارد و اين کتاب اين علامت‌ها را براي تماشاگر توضيح مي‌دهد. شهبا ادامه داد: چيزي در ژانرها وجود دارد؛ به عنوان نمونه در فيلم وسترن دوئل وجود دارد که متعلق به ژانر است. اينکه در فيلم هندي آواز مي‌بينيم جزيي از ژانر است. وي عنوان کرد: ديدگاه امروز نئوفرماليستي از ديدگاه ادراکي به سمت شناخت گرايي تکاملي گردش پيدا کرده است و شناخت گرايان نيز از روند ادراکي قديمي همه انسان ها را يک جور ديدن به اين رسيدن که انسانها ذهنشان تکامل پيدا کرده و به اينجا رسيده و تماشاگر در سال 2018 همانند تماشاگر 1985 فيلم را نمي‌بيند. اين مترجم يادآور شد: نسخه بعدي اين کتاب به نظر مي‌رسد همين باشد که در جوامع گوناگون ذهن و ادراک مخاطبان توانايي هايي مختلفي دارد. بخشي از اين موضوع فرهنگي و بخشي ذهني است.

شهبا گفت: عنوان کتاب درباره روايتگري در فيلم داستاني و در باره عمل روايتگري است و امروز اين اشراف تمايز وجود دارد. کتاب مي‌گويد فيلم چگونه عمل روايت را انجام مي‌دهد؛ تماشاگر چگونه عمل روايت را مي فهمد و داستان را از ين طريق استنباط مي‌کند. به گفته وي، روايت دو قسمت دارد؛ داستان و گره. روايتگري همه عوامل روايت (پي رنگ و داستان) به همراه سبک که اين توجه به سبک عنصر مهمي است که قبلا مورد توجه نبوده است. اين مترجم تصريح کرد: ما از طريق صداها و تصاوير مي فهميم پيام فيلم چيست. حتي در «مسافران» بيضايي شخصيتي مي‌گويد ما در راه مي آييم و کشته مي‌شويم، اين بخشي از روايتگري است. اين نکته در کتاب جالب و مهم بوده و کتاب بسيار مهم است. در ادامه شهبازي يادآور شد: بُردول در اين کتاب جوابي به پديدارشناساني مي‌دهد که سينما را نفي مي‌کند. وقتي روايت در فيلم داستاني را مي خوانيم بودرول به اين انديشه فلسفي پاسخ مي‌دهد که انسان چگونه با بدن و ذهن خود فيلم را درک مي‌کند و وارد شيوه استدلال بُردول مي‌شويم. بُردول در فصل بندي ها روايت فيلم را از حوزه‌هاي ديگر جدا مي‌کند. شهبا در اين باره تاکيد کرد: اين کتاب حاصل يک دوره توجه به مطالعات نظري در دوران مهندس سيدمحمد بهشتي در بنياد سينمايي فارابي است. وي افزود: مطالعات نظري سينمايي وجود نداشت و اولين نشريه مدون که در اين زمينه کار کرد فصلنامه فارابي بود و نقش بهشتي و ارجمند در پيدايش اين کتاب و کتاب‌هاي ديگر را نمي توان ناديده گرفت. اين مترجم ادامه داد: زمان مديريت مهندس بهشتي در بنياد سينمايي فارابي زمان کشف استعدادهاي گوناگون در سينماي ايران بود. برخي فيلمبرداران و بسياري از کارگردانان بنام ما با ازمون و خطا در آن دوران بروز و ظهور کردند و نسل مهم مترجمان سينمايي ما حاصل پشتيباني مادي و معنوي آن دوره است. اين نويسنده و مترجم با اشاره به زمان 5 ساله دکتر طباطبايي صرف ترجمه کتاب روايت در فيلم داستاني افزود: اميدوارم در فارابي جديد، اين موج دوباره شکل گيرد. در زمينه مطالعات سينمايي بسيار عقب هستيم و ترجمه خوب کم داريم. شهبا در ادامه درباره شيوه استدلال بُردول گفت: کتاب روايت در فيلم داستاني را بايد در دل پروژه اي ديد که بُردول و تامسون به همراه ادوارد برانيگان در دانشگاه مديسون تعريف کردند. وي اظهار کرد: آن پروژه باز انديشي و بازنويسي مطالعات سينمايي بود. بخشي از مطالعات سينمايي تاريخ و بخشي تئوري هاي پراکنده و روايت، تماشاگر و بازار و اقتصاد است که باز انديشي شد. در زمينه مطالعات سينمايي و تاريخ کتاب ارتور نايت و کوک وجود داشت اما کتاب‌ها مقدار زيادي فيش گرداوري شده بودند. کتاب تاريخ سينمايي بُردول و تامسون نخستين کتابي است که چارچوب نظري دارد. اين روايت شناس توضيح داد: اين بازانديشي در جنبه‌هاي تئوريک، اقتصاد و سينماي عامه پسند نيز انجام شد. به همين دليل بُردول کتابي درباره سينماي تجاري هنگ کنگ مي نويسد و يا درباره فيلم ارباب حلقه‌ها يا صاحبان انگشتر کتاب نوشته مي‌شود. در اين باز انديشي مطالعات سينمايي با پديده اي مواجه شديم که هرچه پيش از نئوفرماليست درباره سينما داشتيم اشکال داشته است. شهبا همچنين گفت: روايتگري در فيلم داستاني بخشي از اين پروژه است. وقتي اين کتاب را مي فهميم که کتاب تاريخ سينما و هنر فيلم او را نيز باز مي خوانيم و به نگاه فيلم باز انديشي شده و با اين موضوع به فرانقد يا نقد شيوه‌هاي نقد فيلم مي‌رسيم. وي تاکيد کرد: بر اين اساس نقدهاي سينمايي هم مشکل داشته اند و بايد به نقد خوب بود بد بود به نقد توصيفي اين فيلم چگونه مي‌گويد برسيم. اين مترجم باسابقه کشورمان افزود: نظريه‌هاي بعد از سال 1983 در اين کتاب نيست که طبيعي است و بعد به مسئله شکل فيلم و تماشاگر و مکان وزمان مي‌رسيم. فصل بندي اين کتاب هم از نکات جالب است و پس از مقدمات ما به ديدگاهي انقلابي در زمينه روايت سينمايي مي‌رسيم . يعني فيلم ها را بر اساس روايتگري تقسيم بندي کنيم. در سال 1985 براي نخستين بار کلماتي را شنيديم. من در همان سال اولين آشنايي خود را با بودرول و ديگر دوستان در همايشي در انگلستان داشتم. در اين سال ما اصطلاحاتي همچون روايت پارامتري را شنيديم و به سينماي هنري معيار داديم و بر اساس نوع راويتگري فيلم را هنري مي‌دانيم. به گفته شهبا، ما اغلب فيلم ها را بر اساس موفقيت در جشنواره‌ها هنري مي‌دانيم در صورتي که اين مهم دسته بندي شده است. وي ادامه داد: در تاريخ سينما شخصي داريم که در هيچ دسته بندي نمي‌گنجد و روايتگري فيلم هايش نه هنري و کلاسيک است و او گدار است. به روايتگري گدار مي‌رسيم. بُردول در جايي با جوک برخي مسائل مورد نظر خود را مطرح مي‌کند. در خودم توانايي متن بُردول را نديدم زيرا اشارات گوناگوني دارد. 45 کتاب ترجمه کردم اما در خودم توان ترجمه متن و نثر بُردول را نمي‌بينم. شهبا افزود: بر اساس اين الگوهاي مطرح شده در آثاري از اين دست مي توانيم کار تاليفي انجام دهيم. دفاع مقدس جز معدود ژانرهايي است که ما بعد از انقلاب داريم و مي توان الگوهاي روايت را در اين ژانر بررسي کرد و مديران وقت اين موضوع را خيلي پسنديدند اما در عمل براي تاليف اين کتاب اتفاقي نيفتاد. مديران فرهنگي ما دستشان بسته است و اولين موضوع بحث مالي است. بر اساس اين الگوي نئوفرماليست کتابي را به نام عناصر روايت در مجموعه‌هاي تلويزيوني تاليف کردم. وي در ادامه گفت: انگيزه نئوفرماليست اوليه مبناي فرماليست روس است. شناخت شناسي ادراکي دهه 80 و نظريه‌هاي دريافت که در اين دهه رواج داشته در اين کتاب ديده مي‌شود. امروز وضعيت تغيير کرده است. اين مترجم با سابقه کشورمان تاکيد کرد: ترجمه کردن براي من لذت بخش و شبيه جدول حل کردن است. ممکن است در ترجمه کلمه اي گيج شويم و در جايي در ترجمه يک کلمه بمانيم. در اين کتاب فيلمي را اشاره مي‌کند و مي‌گويد که جي جي مورفي کارگردان اين اثر است. شهبا گفت: در زمان ترجمه اين کتاب نتوانستيم نام اين فيلم را ترجمه کنيم و نسخه‌هاي فيلمي نداشتيم و اينترنتي وجود نداشت که بتوانيم دانلود کنيم. وي افزود: در ادامه در دانشگاه ويسکانسين از بُردول پرسيدم که نام اين فيلم چيست و او به جي جي مورفي مدير توليد بخش فيلم دانشگاه وينسکانسين گفت، آمد و نسخه 16 ميلي متري فيلم را در کلاسي خالي به تماشا نشستيم. شهبا توضح داد: 12 نما در اين اثر مي‌بينيم. نماهاي اين فيلم تجربي در ابتدا محو و در دقيقه 30 واضح و در ادامه باز نماها محو مي‌شود. اين اثر به نوعي تست حافظه است. اين فيلم بود که تصميم گرفتيم نامش را بگذاريم چاپ پي در پي. وي تاکيد کرد: در متن سينمايي تا فيلم را نبينيد نمي توانيد ترجمه کنيد. فيلمي به نام man and bridge داريم که در ترجمه به معناي اصلي و پل است که ذهن نمي پذيرد اين ترجمه درست باشد. اين مترجم ادامه داد: شيوه ديويد بُردول شيوه بازانديشي در محتوا و شيوه ارائه محتوا است. در اين کتاب عکس ها با دليل کار شده و يک بازانديشي در ارائه محتوا به مخاطب در اين اثر ديده مي‌شود. تمام عکس هايي که در کتاب مي‌بينيد از نماهاي فيلم گرفته شده و درباره تهيه اين عکس ها نيز توضيحاتي مي‌دهد. شهبا عنوان کرد: بُردول از معدود افرادي است که سايت دارد و به سينماي ايران کاملا آشناست. وي عاشق کيارستمي بود و اکنون اخرين کتابي که از بُردول چاپ شده درباره نولان است. اين نسخه بر روي سايت وجود دارد که پي دي اف است و در اين کتاب آنلاين، صحنه‌هايي از فيلم ديده مي‌شود. وي گفت: يکي از مشخصه‌هاي نئوفرماليست توجه به فناوري هاي آينده است و اين تفکر رو به جلو بودن در تفکر بُردول ديده مي‌شود. اين مترجم افزود: سيل کلمات خارجي به فارسي زياد شده که بايد کاري نکرد. جايي کلمات جايگزين به دلتان مي سازد که معادلسازي فارسي مي‌کنيد و برخي کلمات معادل جا نمي افتاد؛ مانند نام خيابان ها که هر کلمه اي که در ذهن بنشيند آن را راحت تر بيان مي‌کنيد. امروز در سينما بيشتر از واژگان کارگردان، دستيار کارگردان و تدوينگر استفاده مي‌شود تا معادل انگليسي آنها. صادق هدايت مخالف جايگزيني واژگان بود و وي به عنوان نمونه با کلمه باشگاه به جاي کلوب مخالف بود اما امروز اين واژه جا افتاده است.

روايت پساساختارگرا دکتر حري نيز در اين نشست اظهار کرد: کتاب روايت در فيلم داستاني در سال 1985 نوشته شده و اين دهه اوج روايتگري ساختارگرا است. ژونتس در سال 1972 گفتمان روايي را به فرانسه تاليف و 8 سال بعد به انگليسي اين کتاب ترجمه مي‌شود . اين کتاب اغاز روايتگري و نه روايت به معناي استوري است. 1985 کتاب بُردول همه کتاب‌هاي اصلي حوزه روايتگري را در خود جاي داده واين ورژن سينمايي روايت شناسي در ادبيات داستاني است. وي يادآور شد: بحث نريشن به معناي عمل روايت است ؛ ديگر واژگان در اين بخش متعدد هستند اما لازم است بين عمل روايت و آنچه روايت شده تفاوت قائل شويم و نريشن يا روايتگري واژه درستي در اين بخش است. اين مترجم يادآور شد: در زمينه کتاب بُردول به پديدار شناسي و نقش بيننده و اين مهم که در فرايند فيلم چه اتفاقي مي افتد، توجه مي‌شود. اين موضوع در روايت شناسي ساختار گرا کمتر ديده مي‌شود و به روايت پسا ساختارگرا پرداخته مي‌شود. حري توضيح داد: کتاب به نقش بيننده بيشتر توجه مي‌کند و نشانه‌هاي گذار از روايت شناسي ساختارگرا به روايت شناسي پساساختارگرا در اين کتاب اتفاق مي افتد. اين کتاب بنيان نظري خود را از فرماليست هاي روسي و ساختارگرايان فرانسوي مي‌گيرد . بُردول بخشي از بنيان نظري خود را از اين بخش گرفته و آنان نيز بنيان نظري خود را از افلاطون و ارسطو مي‌گيرند که دو بخش مهم کتاب است. اين روايت شناس تاکيد کرد: يکي از واژگاني که دقيق ترجمه نشده representation است. اين واژه بايد به بازنمايي بازگردانده مي‌شد و بازنمايش با اين مفهوم فرق دارد. حري گفت: اگر به کتاب با چراغ و آينه به ترجمه دکتر شفيعي برگرديم مي‌بينيم 500 سال نظريه نقد ادبي را در اين اثر ارائه مي‌کند و در ارتباط اثر با حقيقت بازنمايي شده، صاحب اثر و مخاطب آن را بررسي مي‌کند. به گفته وي، بر اساس کتاب چراغ و آينه، در دوره رنسانس تمايل به بازنمايي عيني اثر بوده است. در دوره رمانتيک، اين آينه آينه اي مقعر است و تصوير در ذهن مخاطب بازتاب پيدا مي‌کند و در اين دوران تاکيد بر نويسنده است. اين مترجم عنوان کرد: کتاب بُردول ملغمه اي از اين رويکردها است. در زمان نگارش و ترجمه اين کتاب، ما فقط کتاب کراپ به ترجمه مديا کاشيگر و فريدون بدري را داشتيم و کتاب دستور زبان روايت را داشتيم . همچنين بابک احمدي را با کتاب ساختار و تغيير متن داريم. کتاب ديگري در اين زمينه نداشتيم تا اينکه اين کتاب 1985 ترجمه شد. حري در ادامه توضيح داد: ترجمه کتاب واقعا خيلي دشوار بوده و در زمان ترجمه اين اثر، کار بزرگي انجام شده است. درترجمه يک سري واژگان در آن زمان دقت به خرج داده نشده و شايد معادل دقيق در برخي جاها نباشد اما همه متن در معنا دقيق ترجمه شده است. وي ادامه داد: شايد ترجمه بيش از اندازه به متن اصلي پاشنه اشيل اين کتاب شده است. طباطبايي به شدت توجه کرده که همه اجزا برگردد و جاهايي که مي‌شد متن روان تر ترجمه شود. اين روايت شناس تاکيد کرد: متن مفهوم است و اميدوارم در چاپ بعدي اين کتاب بازنگري شود. به نظر مي آيد در دهه 70 شمسي اولين کتابي که بحث روايت را مطرح کرده اين کتاب است و دوستان در سينما به اين فکر نيفتادند که روايتگري سينماي ايران را به رشته تحرير درآورند و فارابي مي تواند در اين زمينه اقدام کند. وي افزود: ما مي توانيم به يک سري مولفه‌هاي بومي‌ برسيم. کارگردانان شاخصي داريم و به نظر مي‌رسد بنياد سينمايي فارابي مي تواند در اين زمينه قدم بردارد. حري عنوان کرد: دو نظريه مهم در روايتگري داريم. در ادبيات کمتر به پرسپکتيو مي پردازيم. بُردول به مرکز آگاهي در رمان اشاره مي‌کند. وي با اشاره به فصل بندي هاي کتاب گفت: يکي از مباحث مهم مطرح شده توسط بُردول سبک است و بودرول در اين زمينه پيش گام است. حري همچنين درباره ديگر فصول کتاب نيز به اختصار توضيحاتي را ارائه داد. چهارمين نشست از سلسله نشست‌هاي «گفت‌وگوي سينمايي» درباره يک کتاب عصر سه شنبه 10 بهمن در سالن زنده ياد عباس کيارستمي بنياد سينمايي فارابي با حضور علاقمندان برگزار شد.