داوري اردکاني: هنر و فلسفه مي‌توانند راه خروج از اروپا-محوري را نشان دهند

رضا داوري اردکاني با حضور در آئين رونمايي از کتاب «غربي‌زدايي مطالعات فيلم» در جشنواره جهاني فيلم فجر، ياد عباس کيارستمي را گرامي‌ داشت و از نقش فلسفه و هنر در عبور از غربزدگي و اروپا-محوري سخن گفت. به گزارش ستاد خبري سي و پنجمين جشنواره جهاني فيلم فجر، آيين رونمايي از کتاب «غربي‌زدايي مطالعات فيلم» سه شنبه ? ارديبهشت با حضور دکتر رضا داوري اردکاني رييس فرهنگستان علوم، دکتر انيس دويکتور استاد و پژوهشگر از دانشگاه پاريس و دکتر نسيم پاک‌شيراز از دانشگاه ادينبرو، در پرديس سينمايي چارسو برگزار شد. کتاب «غربي‌زدايي مطالعات فيلم» توسط گروهي از مترجمان و به کوشش سيدعماد حسيني منتشر شده است؛ سيد محمد آويني، مجيد اخگر، شهاب اسفندياري، فرزام امين صالحي، سيد عماد حسيني، رحيم قاسميان و احسان لطفي مترجمان اين مجموعه هستند. در ابتدا شهاب اسفندياري مدير کميته علمي و آموزشي جشنواره جهاني فجر در معرفي اين کتاب گفت: کتاب «غربي‌زداييِ مطالعات فيلم» ترجمه‌اي از کتاب De-Westernizing Film Studies است که در اصل توسط انتشارات معروف راتلج در سال ???? منتشر شده بود. اين کتاب با پشتيباني پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامي حوزه هنري ترجمه شده و با حمايت جشنواره جهاني فجر در انتشارات خانه هنرمندان ايران منتشر شده است. سپس رضا ميرکريمي ضمن خوشامدگويي به حاضران گفت: به حضور در جمع اساتيد مفتخريم. تيمي با تجربه و دانش به برگزاري اين جشنواره کمک کردند و با برنامه‌ريزي بخش هاي مختلف آن، موجب شدند جشنواره‌اي شايسته کشورمان برگزار کنيم. پس از آن سيد عماد حسيني سرپرست گروه مترجمان اين کتاب عنوان کرد: رابطه ميان غرب و غيرغرب، رابطه اي دستخوش تغيير بوده‌ است. برخي معتقد بودند سينما به عنوان مولود غرب، نمي‌تواند جوابگوي فرهنگ هاي غيرغربي باشد. اما تاريخ سينما نشان داد اين برداشت نادرستي است. تا پيش از دهه ??، غربي‌ها سينما را با رويکرد غربي تحليل مي‌کردند؛ اما از اين زمان به بعد، تفاوت‌ها در سينما باعث شد در غرب هم به تحليل هاي غيرغربي توجه کنند و رويکردهاي تازه‌اي ارائه شود که اروپا-محور نيست. هنرمند چراغ شب زندگي مردم را برمي‌افروزد در ادامه برنامه دکتر رضا داوري اردکاني ضمن تبريک مبعث پيامبر (ص) گفت: با اينکه فلسفه و هنر در ارتباط با يکديگرند اما به علت گوشه‌گيري يا کم‌ذوقي، ارتباط زيادي با هنرمندان نداشته‌ام و بيشتر از آثار آن‌ها استفاده کرده‌ام. فلسفه و هنر چندان به هم نزديک نيستند و چون دو زبان دارند، خيلي باهم انس نمي‌گيرند. اما به هر حال وقتي صحبت از «هنر چيست؟» مي‌شود، قطعا يک فيلسوف اين سوال را پرسيده و به دنبال جوابي براي آن بوده است. وي ادامه داد: هنرمندان هم با فيلسوف‌ها همدلي مي‌کنند، هر دو به سخن يکديگر گوش مي‌کنند، روي دو قله با زبان‌هاي متفاوت اما به موازات يکديگر حضور دارند. هنرمند و شاعر زبان مردمي و سهلي دارند؛ ساده حرف مي‌زنند، اما همه نمي‌توانند آنقدر ساده باشند. وقتي سعدي مي‌‌خوانيد، آن را درک مي‌کنيد اما همه نمي‌توانند اينگونه سخن بگويند. سعدي ساده حرف مي‌زند، اما تکرارشدني نيست. رئيس فرهنگستان علوم اضافه کرد: هنرمند دوست مردم است و چراغ شب زندگي مردم را برمي‌افروزد. هنرمند و فيلسوف با يکديگر در مسير رستگاري جامعه تلاش مي کنند. غربي‌زدايي موضوعي مشکل است؛ زيرا شناخت غرب بسيار مشکل است. من سال‌هاست در باب «غرب» و «غربي» فکر مي‌کنم و با اين‌‌حال نمي توانم ادعا کنم که درک کاملا روشني از «غرب» و «غربي» دارم. غرب را روي نقشه جغرافي مي‌توانيم دقيق پيدا کنيم و مي‌توانيم بگوييم که امريکا و اروپا غرب، و ژاپن و چين در شرق هستند. غرب جغرافيايي معلوم است کجاست. اما وقتي از غربي‌زدايي حرف مي‌زنيم، مگر مي‌شود به سادگي غرب را از غيرغرب جدا کرد؟ کيارستمي دنبال راه خروج بود و سراغ «خانه دوست» را مي‌گرفت عضو شوراي عالي انقلاب فرهنگي صحبت‌هاي خود را با طرح يک سوال ادامه داد و گفت: غرب چيست؟ اولين بار که مسئله غرب مطرح شده، در «تراژدي پارسيان» يوناني بوده است. تقابل تاريخي که نويسنده يوناني به آن اشاره مي‌کند، تقابل فرهنگ يوناني و فرهنگ ايراني است که البته بيشتر به صورت تقابل فرهنگ عقلي و فرهنگ ديني جلوه گر شده است. البته به فرهنگ غير و بيگانه جسارت نمي‌کند. ولي تفکيک مي کند. وي افزود: مفهوم غرب زدگي هنوز جاي بحث و تامل زيادي دارد و به دلايلي اجتماعي متاسفانه زود از آن گذشتند. به گفته يک شاعر «غرب؛ شب مهتابي تاريخ است، به اين معني که خورشيد را نمي‌بينيد اما نور خورشيد در ماه منعکس مي‌شود و مي‌تابد.» حالا غربزدگي منفعل آن است که به عکس ماه در حوض آب خيره باشيم. اما بايد دنبال راه خروج از غربزدگي و اروپا-محوري بود و راه خروج از درون غرب است. بايد طول و عرض غرب را بپيماييم تا بتوانيم راه خروج را پيدا کنيم و از آن خارج شويم. دکتر داوري اردکاني در بخش پاياني صحبت‌هايش با گرامي‌داشت ياد و خاطره عباس کيارستمي، گفت: آقاي کيارستمي بي آنکه جنگ و ناسازگاري داشته باشد، به دنبال راه خروج بود و اين که در جستجوي راه «خانه دوست» بود و سراغ آن را مي گرفت شايد نشان همين معنا باشد. حضور در ايران و حرکت در مسير غربي‌زدايي سخنران بعدي اين مراسم دکتر انيس دويکتور بود که در آغاز سخنانش گفت: ?? سال قبل زندگي تازه‌اي براي من شروع شد؛ وقتي به ايران سفر کردم و تحقيقات و پژوهش‌هاي زيادي در ارتباط با سينماي ايران انجام دادم. درباره مسير حرکت خودم بايد بگويم شايد کاملا غربي‌زدايي نشده باشم، اما از زمان آمدن به ايران سعي کردم اين اتفاق برايم بيفتد. وي ادامه داد: در زمان تحصيل در مقطع دکترا، استادم از من خواست موضوعي را انتخاب کنيم که هيچ ارتباطي با آن نداريم. به همين دليل من ايران را انتخاب کردم، کشوري که نسبت به آن هيچ شناختي نداشتم. من تحقيقاتم را از صفر شروع کردم، مانند يک کودک که تازه شروع به يادگيري کرده است. بدون اينکه هيچ شناختي داشته باشم به ايران آمدم. آموختن از سينماي کيارستمي و آويني اين استاد دانشگاه اضافه کرد: در ابتدا براي مطالعه فرهنگ سياسي جمهوري اسلامي آمده بودم. اما وقتي به ايران آمدم، فهميدم چيزي از ايران نمي‌دانم و براي کسب اين شناخت مسيرم کاملا تغيير کرد. آن زمان با سينماي ايران از طريق بنياد فارابي و فيلمسازاني چون کيارستمي آشنا شدم. من سينماي غرب را هم از دريچه فرهنگ و هنر ايران شناختم. من «امر پيدا/مرئي و امر ناپيدا/نامرئي» را با سينماي ايران ياد گرفتم. از فيلم‌هاي کيارستمي و مرتضي آويني چيزهاي زيادي آموختم و با آنها درک متفاوتي از دراير و برسون پيدا کردم. من مفهوم فريم را از طريق مينياتورهاي ايراني فهميدم. مفهوم پلان-سکانس را از نقاشي‌هاي استاد بهزاد ياد گرفتم. وي در پايان با بيان اينکه حرکت در اين مسير او را غربي‌زدايي کرده است، بيان کرد: من سعي کردم از تمرکز و نگاهي که در غرب داشتم جدا شوم و به اين شکل توانستم از طريق فرهنگ و هنر ايراني، نگاه تازه‌اي نسبت به دنيا بدست بياورم. پژوهش درباره اسلام و سينما در فضاي دانشگاهي چندان محبوب نيست ديگر سخنران اين مراسم دکتر نسيم پاک‌شيراز، درباره غربي‌زدايي مطالعات فيلم گفت: وقتي تاريخ سينما را در غرب بررسي مي‌کنيد، از همان شروع سينما با آثار مهم مسيحي و يهودي مواجه مي شويد. اما در کشور ايران کمي طول مي‌کشد تا به اين مرحله برسد. حتي بعد از جمهوري اسلامي بلافاصله آثار مبتني بر کتاب مقدس نداريم. وري افزود: متاسفانه چندان مطالعه و پژوهشي درباره سينما و اسلام در ميان کتب دانشگاهي وجود ندارد و پرداختن به اين موضوع چندان محبوب نيست. گمان نکنيم صرفا مسيحي‌ها و يهودي‌ها مي‌توانند از هنر براي معرفي دين استفاده کنند، يا اينکه براي معرفي اسلام صرفا بايد از متون مذهبي بجاي فيلم استفاده شود. سينما به اشکال مختلفي مي‌تواند از اسلام حرف بزند. خيلي مهم است که ما فقط به فکر اين نباشيم که برخي کارگردان‌هاي غربي درباره معنويت فيلم ‌بسازند و ما درباره آن‌ها حرف بزنيم. ما بايد خودمان اسلام را به شکلي که در فيلم هاي ما هست به دنيا معرفي کنيم، نه اينکه اجازه دهيم ديگران آن‌طور که مي‌خواهند آن را روايت کنند. در بخش پاياني اين مراسم، کتاب «غربي‌زدايي مطالعات فيلم» با حضور رضا ميرکريمي دبير جشنواره جهاني فيلم فجر، رضا داوري اردکاني و شهاب اسفندياري رونمايي شد. آدرس سايت رسمي جشنواره جهاني Fajriff.com و پست الکترونيکي جشنواره Film@Fajriff.com است. سي و پنجمين جشنواره جهاني فيلم فجر، ?-? ارديبهشت ????(?? تا ?? آوريل ????) به دبيري رضا ميرکريمي در تهران برگزار مي شود.