اسپایک­لیِ نگُسسته از پند

موفقیت فیلمنامه کوکلوس ­کلان سیاه‌پوست در اسکار را می­توان در ادامه موجی دانست که چند سالی اوج گرفته و سفارشاتی مانند حقوق سیاهان، دگرباشان و... در صدر توجهات قرار گرفته­اند. حامیان چنین سوژه­هایی خود به کلانهایی بدل گشته­اند که دخل ­و ­تصرف­هایشان در جشنواره‌های معتبر، خود متبادرکننده همان تعصبات کوکلوس­هاست. آثار متوسط­الحال و بعضاً کم­مایه­ای که گرچه در این چند ساله بسیاری از جوایز تعیین­کننده را نصیب خود کرده­اند، اما پس از گذشت زمان سخت می­توان حتی موضوع و داستان این فیلم­ها را به خاطر آورد. ۱۲ سال بردگی، آبی گرم‌ترین رنگ است، کتاب سبز، برو بیرون، رُما و مهتاب نمونه­هایی از این آثار هستند. هرچند اسپایک­ لی از فیلم­سازان معاصری است که در ساختن فیلم­های این‌چنینی پیش‌رو بوده، اما جدا از مضمون­محور بودن فیلمنامه -که خود یک امتیاز منفی است- پیرنگ فیلمنامه ایرادات واضحی دارد. سوا از این‌که استخدام اولین سیاه­پوست در اداره پلیس آمریکا چقدر هیجان­انگیز است و ظرفیت دراماتیک این واقعه به چه اندازه کشش یک اثر سینمایی را دارد، تَله­ای که نویسنده فیلمنامه در آن گرفتار شده، یکی از آفت­های رایج درام­هایی است که بر مبنای واقعیت نوشته می­شوند. این تله­ها را می­توان به دو جنبه ساختاری و محتوایی تقسیم کرد. برای بررسی این موضوع، ابتدا لازم است خلاصه­ای از داستان بازگو شود.

رون استالورث به استخدام اداره پلیس شهر کلورادو درمی‌آید و در اولین مأموریت جدی، در نقش یک نفوذی به اتحادیه دانشجویان سیاه ورود می‌کند، اما در ادامه، طی تماس­هایی با سرکرده یک کلان نژادپرست خود را سپیدپوستی افراطی جا می­زند و در قرارهایش، همکار خود، فلیپ، را که یک یهودی است، به جای خود می‌فرستد و به این ترتیب، این تیم دو نفره موفق به نفوذ در تشکیلات فرقه نژادپرست می‌شوند.

با همین چند خط می‌توان پی برد که قسمت ابتدایی پیرنگ یعنی حضور پنهانی در تشکیلات دانشجویان سیاه­پوست اضافه است. اختصاص زمانی بسیار طولانی به این مأموریت نه‌تنها چیزی به داستان اضافه نمی­کند، بلکه موجب تنگ شدن جای مهمی از فیلمنامه نیز شده است؛ معرفی زندگی عادی قهرمان پیش از ورود به اداره پلیس. فیلمنامه بی هیچ دیباچه­ای از زندگی رون استالورث او را به ماجرایی پرتاب می­کند که بدون زمینه­چینی لازم، موفقیت و شکست قهرمان برای تماشاگر معلق می­ماند. حداقلِ زمینه­چینی لازم برای درگیر کردن مخاطب می­توانست بیان انگیزه قهرمان باشد که چرا تصمیم گرفته به استخدام اداره پلیس درآید؟ اگر به اداره پلیس ورود کند اما در مأموریت‌ها شکست بخورد، چه چیز زندگی خصوصی او مورد تهدید قرار می­گیرد؟ تله وفاداری به واقعه باعث شده اسپایک ­لی بدون در نظر گرفتن کارکرد برخی از رویدادها در ساختار، صرف واقعی بودنشان آن‌ها را در پیرنگ بگنجاند. شاید توجیه این باشد که اساساً قهرمان راغب برای ورود به ماجرا نیازی به دعوت، رد دعوت و... ندارد، اما این عدم نیاز به مقدمه در صورتی قابل پذیرش است که یا پاداش رسیدن به هدف بسیار بزرگ باشد (مانند سرقت از بانک)، یا مسئله بر سر نیازهایی حیاتی اما بی­خطر و دارای پتانسیل مانند ماجراهایی عاشقانه باشد که مخاطب اشتیاق قهرمان را بدیهی فرض کند. تنها بهره­ نفوذ رون به انجمن، آشنایی با دختری (پاتریس) است که بعدها قهرمان به طور اتفاقی جان او را نجات می­دهد و این نیز جزو مهم‌ترین اشکالات فیلمنامه است. چراکه در درام­های مشابه، در ابتدای امر، مسئله ماهیتی شخصی و محدود دارد، اما به مرور برای عظیم­تر شدن ابعاد فاجعه، نویسنده مسئله را به سطوح اجتماعی بالاتری بسط می­دهد (مانند محله چینی­ها) و در این فیلمنامه درست برعکس عمل می­شود. یعنی مهم‌ترین کاری که قهرمان در پیک درام انجام می­دهد، حفظ جان دختری است که اساساً می­توانست پایش به داستان گشوده نشود.

محوریت مضمون­گرایی تله دیگری است که نویسنده فیلمنامه نتوانسته خود را از دام آن برهاند. به طور مشخص سکانسی در ابتدای فیلمنامه وجود دارد که نزدیک به هشت دقیقه کوامی­توره بالای تریبون شعار می­دهد و حضار نیز هورا می­کشند. فیلمنامه اسپایک ­لی در مابقی صحنه­های خود نیز بسیار پرگو و کم‌کنش است. هر دو طرف تخاصم کاری جز فحاشی یا شعار دادن ندارند. جانگوی رهاشده نیز درباره سیاه­پوستی است که در موقعیتی مشابهِ قهرمان کوکلوس­ کلان سیاه‌پوست قرار می­گیرد. جانگو می­خواهد معشوق خود را با کمک یک سپیدپوست (دکتر شویل) نجات دهد و مهم‌تر این‌که در آن‌جا هم یک سیاه­پوست بی­تجربه مجبور است با وانمود کردن به نژادپرستی و بدرفتاری با هم­نوعان خود نقشه­هایش را پیش ببرد؛ اما به لحاظ ارزش­های دراماتیک این کجا و آن کجا. هرچند زمینه تاریخی دو رویداد و هم‌چنین لحن سرخوشانه اسپایک­ لی و در عوض، وسترن خشن تارانتینو رویکرد را به موضوع عوض می­کنند و به همین دلیل نمی­توان نژادپرست­های خرفت این فیلم را با برده­دارهای وحشی آن مقایسه کرد، اما می­توان چرایی این رویکرد طنزآمیز اسپایک ­لی را مورد تحلیل قرار داد. مسئله بر سر باورپذیری کنش‌هایی است که شخصیت­های کولوس­کلان سیاه‌پوست انجام می‌دهند. رون در اولین دیدار به‌راحتی با پاتریس گرم می­گیرد و خیلی زود بین این دو رابطه عاطفی برقرار می‌شود. از آن‌سو نیز راست­گرایان افراطی به‌راحتی فریب رون و فلیپ را می­خورند و نه‌تنها درهای تشکیلات خود را به روی این زوج می‌گشایند، بلکه به فلیپ پیشنهاد رهبری نیز می‌دهند. از این دست حفره­ها در فیلمنامه فراوان است. به یاد آورید صحنه­ای که فلیپ در اتومبیل فلیکس نشسته و رون به قدری در این تعقیب، به ماشین فلیکس نزدیک شده که در آن ظلمت شب، نژاد تیره او نیز قابل تشخیص است. به عبارتی، پلیس کلورادو سیاه­پوستی را بدون هیچ آموزشی از بخش بایگانی به بخش حساسی مثل مأموریت­های مخفی فرستاده که حتی بدیهی­ترین اصول را نمی­داند!

از آن طرف نیز نویسنده با قرار دادن آنتاگونیست­های کودن و کاریکاتوری که قادر به تشخیص صدای زنده و تلفنی یک نفر نیستند و از قرار دادن یک بمب در صندوق پستی عاجزند، به نوعی تعادل را در دو طرف تنازع برقرار می­کند، اما این نادیده انگاشتن فرضیات جهان واقعی با تمهیدِ کمدی، در صورتی که می­خواست سر و شکلی جدی به خود بگیرد، مانند فیلمنامه تارانتینو مستلزم پرداخت جزئیاتی فراوان و دقیق بود. فیلم­ساز با رویکرد کمیک توانسته خود را از شرّ منطق­های دست­وپاگیر خلاص کند که البته خلاصی از علیت­مندی، برای یک فیلمنامه­نویس همیشه بهایی سنگین داشته است.

قبیله، گروه