جایی برای نژادپرست­ها نیست!

درون‌مایه تازه­ترین فیلم اسپایک لی، مخاطبش را غافل‌گیر نمی­کند. او این‌بار نیز سراغ دغدغه همیشگی­اش می­رود؛ تبعیض­ نژادی. این فیلمنامه­نویس و کارگردان که پیش از این برای فیلم کار درست را بکن نامزد اسکار بهترین فیلمنامه غیراقتباسی شده بود، به­ عنوان فیلمنامه­نویس در تیم نویسندگان این فیلم حضور دارد و اثر تند و تیزش علیه نژادپرستی دهه ۷۰ آمریکا را آن­طور که می­­خواهد، پیش می­برد. لی عامدانه فیلم خود را با نمایی از بربادرفته شروع می­کند، اما نه برای این­که از محبوبیت این فیلم بهره ببرد، بلکه برای اثبات دوباره حضور سیاه‌پوست­ها در جنگ. البته او قبل از این هم، با ساخت فیلم جنگی معجزه در سنت آنا به همین موضوع پرداخته که البته موفقیت چندانی در گیشه برایش به همراه نداشته است.

فیلم _کوکلاکس کلن سیاه­پوست_ یک اقتباس سینمایی از کتابی به همین نام، نوشته ران استالورث است. اسپایک لی که به ­­خاطر دغدغه­_­_های ضد نژادپرستانه خود برای مخاطب شناخته‌شده است، در تازه­ترین اثرش سراغ کتاب پلیس سیاه­پوستی می­رود که خاطره اولین پرونده کاری­­اش را در قالب این داستان روایت کرده است. همان­طور که لی در آغاز فیلم با جمله­ای تند و تیز، واقعی بودن داستان فیلمش را به مخاطب اعلام می­کند. ران استالورث در اداره پلیس کلورادو اسپرینگز استخدام می­شود و در سال 1978 در قالب مأمور مخفی به تشکیلات کوکلاکس کلن نفوذ کرده و تا سمت ریاست منطقه­ای این فرقه متعصب نژادپرست پیش می­رود؛ یک داستان عالی برای اسپایک لی. این کتاب پس از بازنشسته شدن گروهبان ران استالورث واقعی در سال 2014 منتشر شده و خیلی زود دست‌مایه فیلم تازه اسپایک لی قرار می­گیرد.

فیلم کوکلاکس کلن سیاه­پوست از همان پلان اول، بی هیچ گزافه­گویی سر اصل مطلب می­رود. صحبت­های تند سخن­گوی تشکیلات نژادپرست کلن، مخاطب را برای تماشای فیلمی نه‌چندان بی­طرف آماده می­کند. اسپایک لی این­بار همه ابزارهای سینمایی و داستانی خود را برای ارائه رساله تند و منتقدانه­اش به­ خدمت گرفته، تا مطمئن شود مخاطبانش با هر رنگ پوست و نژادی، ظلم و جوری را که به سیاه­پوست­ها تحمیل شده، با تمام وجود احساس و باور ­می­کنند. او دست به دامان دو فیلم تأثیرگذار تاریخ سینمای هالیوود می­شود تا به گمان خود ژرفای بی­عدالتی­ها و نابرابری­های نژادپرستانه را با انتخاب صحنه­­هایی اثرگذار از هر دو فیلم نمایش دهد. بعد از بربادرفته فلیمینگ، نوبت گریفیث است که به یاری این کارگردان سیاه­پوست بیاید، تا با فیلم صامت تولد یک ملت بر خطابه او صحه بگذارد. هر چند موضع­گیری گریفیث در این فیلم، با دیدگاه و باورهای لی هم­­خوانی ندارد، چراکه «تولد یک ملت» گریفیث اولین فیلم نژادپرستانه تاریخ سینما به شمار می­رود.

همان­قدر که نویسندگان فیلمنامه کوکلاکس کلن سیاه­پوست در پرورش کشمکش­های بین سیاه­پوست­ها و یک فرقه افراطی نژادپرست خوب عمل می­کنند، در خلق ماجرای عاطفی این فیلم که در نقطه اوج فیلمنامه نقشی کلیدی دارد، ناموفق هستند. همه تمرکز آن‌ها بر استفاده از انواع و اقسام بچه­قصه­ها و تمهیدات داستانی است تا نابرابری بین دو رنگ پوست را نشان دهند و توجه چندانی به شکل­­گیری یک عاشقانه در دل این درام ندارند. هرچند رابطه عاطفی بین دو شخصیت ران و پاتریس می­تواند بیش از این در خدمت داستان قرار بگیرد و کشمکش دراماتیک جذاب­تری بدان بیفزاید.

پرواضح است نمی­توان به­سادگی از کنار این فیلم گذشت. کوکلاکس کلن سیاه­پوست برخلاف نمونه فیلم­های مشابه که در سال­های اخیر ساخته شده و به موضوعاتی چون تبعیض­ نژادی و مذهبی می­پردازند، نگاه نامطلوبی به همه سفیدپوستان ندارد و با قرار دادن شخصیت اصلی سیاه­پوست خود در یک نما با شخصیت­های سفیدپوست مسیر میانه­روتری را پیش می­گیرد. لی حتی در رابطه با شخصیت­های تشکیلات کوکلاکس کلن نیز به جای سیاه­نمایی، آن‌ها را به سخره می­گیرد، تا حدی­ که ساده­لوحی رئیس اعظم این تشکیلات چندان باورپذیر نمی­نماید. رفتارهای خشونت­آمیز فرقه مخوف نژادپرستی کوکلاکس کلن، به‌تدریج باعث نفرت عمومی شده و همان­طور که در فیلم هم بدان اشاره می­شود، آن‌ها به دنبال راه­های مسالمت­آمیزتری برای دست‌یابی به خواسته­شان هستند. گرچه اسپایک لی تشکیلات کلن را در دوران افولشان به تصویر می­کشد، اما تلاش لی و همکاران فیلمنامه­نویسش بر آن است که با صحنه­های آغازین و پایانی فیلمنامه نشان دهند مقوله تبعیض نژادی ریشه­دار در گذشته و ادامه­دار تا امروز است.

اسپایک لی را به‌جرئت می­توان موثرترین فیلم‌ساز سیاه­پوست هالیوود به شمار آورد که مسیر حرفه­ای را برای بازیگران و کارگردانان سیاه­پوست بسیاری هموارتر کرده و به کار آن‌ها رونق بیشتری داده است. او وفادار به سینمای قصه­گوی هالیوود، داستان تازه­ترین فیلمش را در قالبی کلاسیک روایت می­کند و دعوی ساختارشکنی­ در متن و تصویر را در سر ندارد. شاید بتوان امیدوار بود که تحسین و تمجید مخاطبان و موفقیت­ این فیلم در جشنواره کن، گلدن گلوب و اسکار، اسپایک لی را بر آن دارد تا در آثار بعدی­اش سراغ داستان­های متفاوت­تری برود. هرچند هم‌ذات­پنداری طیف گسترده­ای از مخاطبان با شخصیت اصلی این فیلم ناممکن به نظر می­رسد، اما اسپایک لی با دست گذاشتن بر احساسات مخاطب، فیلمی تأثیرگذار در نکوهش نژادپرستی ساخته است. او هر آن‌چه در چنته دارد، رو می­کند تا مطمئن شود بعد از تماشای این فیلم رگه­های ناپیدای نژادپرستی نیز در مخاطبانش محو و ناپدید شده­اند.