اندیشه وصالت جز در گمان نگنجد*
کشمکش (نقد) ۲ مهر ۱۳۹۸
اولین فیلم بلند علیرضا معتمدی، نویسنده نسبتاً باسابقه و نام‌آشنای سینما، به سبک و سیاق اغلب منتقدانی که در سال‌های اخیر به جرگه فیلم‌سازان پیوسته‌اند، درامی شخصیت‌محور است. فیلمی روشن‌فکرانه به معنای عام آن که با فاصله گرفتن از الگوهای کلاسیک قصه‌گویی...
اولین فیلم بلند علیرضا معتمدی، نویسنده نسبتاً باسابقه و نام‌آشنای سینما، به سبک و سیاق اغلب منتقدانی که در سال‌های اخیر به جرگه فیلم‌سازان پیوسته‌اند، درامی شخصیت‌محور است. فیلمی روشن‌فکرانه به معنای عام آن که با فاصله گرفتن از الگوهای کلاسیک قصه‌گویی می‌کوشد با پرسه زدن‌های طولانی در جغرافیای محبوب فیلم‌ساز (اصفهان) و ادای دین به علاقه‌مندی‌ها و دغدغه‌های ذهنی شخصیت اصلی بر بستری از روابط عاشقانه، حدیث نفسی لطیف و شاعرانه باشد و از سوی دیگر، در پی رسیدن به نقطه آرامش‌بخشی که شخصیت‌های فیلم در طول روایت به دنبال آن می‌گردند. برآمده از ذهن فیلم‌سازی که نشان می‌دهد چگونه از سال‌ها فیلم دیدن و نوشتن درباره آن‌ها، سینما را آموخته و حالا پا به وادی سخت و دشوار فیلم‌سازی گذاشته است. سینمای روشن‌فکری ایران طی سال‌های متمادی، مختصات و ویژگی‌هایی را برای خود تعریف کرده که فارغ از ارزش‌گذاری، می‌توانند در راه شناخت هر چه بیشتر این‌گونه فیلم‌ها راه‌گشا باشند. بیشتر این آثار کوشیده‌اند با محو کردن عامدانه پیرنگ، دوری جستن از مسائل روز اجتماعی و کنکاش در هزارتوی ذهن شخصیت‌ها و مکث بر لحظات و موقعیت‌های ساده و گذران زندگی روزمره، جهان شخصی خودشان را بیافرینند. آن‌چه در نگاه اول میان فیلم علیرضا معتمدی و قراردادهای مرسوم درام‌نویسی شکاف ایجاد می‌کند، تفاوت در نگاه و رویکرد شخصی فیلم‌ساز نسبت به شخصیت‌پردازی و تأثیر کنش‌مندی‌های آشکار آن‌ها بر پیش راندن روایت است. به عبارتی، در الگوی کلاسیک، همواره منحنی شخصیت و سمت‌وسوی حرکت او مسیر معینی دارد. یعنی فیلم از آرامش اولیه آغاز می‌کند. برای شخصیت بحران می‌آفریند و نهایتاً با استفاده از ویژگی‌هایی که برای شخصیت تعریف کرده، او را در انتها تبدیل به چیزی می‌کند که دیگر موجود ابتدای فیلم نیست. اما فیلم معتمدی در یک سرپیچی ستودنی، شخصیت اصلی را مبدل به دستاویزی برای خوانش وضعیت موجود و تغییر در شخصیت فرعی فیلمش می‌کند و در پایان شخصیت فرعی، دیگر همان زنی نیست که در ابتدا خواهان جدایی از همسرش بود. به عبارتی دیگر، رضا با توسل بر وجوه شخصیتی و طمأنینه‌ای که در برخورد با دیگران از خودش نشان می‌دهد، بر محیط پیرامونش تأثیر می‌گذارد و همسر سابقش را به سمت خود فرا می‌خواند. اما نکته دیگری که رضا را از اغلب آثار جریان‌گریز و روشن‌فکرانه سینمای ایران جدا می‌کند، داشتن شور و شعفی صادقانه نسبت به زندگی است که از طریق طراحی موقعیت‌ها، مکث بر جزئیات کلامی و تصویری و توجه ویژه به رنگ و لعاب نماها و طراحی صحنه و لباس و حتی نورپردازی خودش را نشان می‌دهد. بر خلاف بسیاری از آثار سینمای روشن‌فکری ایران که با نگاهی متفرعن و نوعی عزلت‌نشینی تحمیلی و ساختگی، سعی می‌کنند با جدایی هر چه بیشتر از متن اجتماع، لحن یکه و خاص خودشان را پیدا کنند، «رضا» نمایشی بی‌پیرایه و دل‌پذیر از میل و اشتیاق به زیستن است.
